İktisatçı Mahfi Eğilmez, ABD Başkanı Donald Trump’ın İran operasyonlarına ilişkin açıklamalarını ele aldığı “Algıdan Gerçekliğe: Trump ve İran” başlıklı yazısında, savaşın siyasi ve ekonomik sonuçlarına dikkat çekti.

Eğilmez, Trump’ın “hızlı zafer” söyleminin sahadaki gerçeklerle örtüşmediğini belirterek bunun yalnızca bir algı yönetimi değil, liderin kendi yarattığı anlatıya inanması anlamına gelen bir “öz-yanılsama” (self-gaslighting) örneği olabileceğini savundu. Ünlü iktisatçıya göre savaşın yarattığı jeopolitik riskler ve ekonomik maliyetler yalnız ABD’yi değil küresel ekonomiyi de olumsuz etkileyebilir.

Eğilmez’in ABD’nin yönetimi ve dünyaya etkilerine yönelik değerlendirmesi şu şekilde:

ABD Başkanı Trump’ın İran operasyonlarına ilişkin son açıklamaları, sadece siyaset bilimini değil, sosyal psikolojiyi de yakından ilgilendiren ibretlik bir vaka sunuyor. Trump, "İran savaşı hemen hemen tamamlandı. Tahminlerimizin çok önünde ilerledik" diyerek bir başarı tablosu çizse de sahadaki veriler bu öykünün rasyonel bir temele dayanmadığını, aksine jeopolitik ve ekonomik maliyetlerin hızla arttığını gösteriyor.

Buradaki asıl mesele, yapılanın sadece başkalarını ikna etmeye yönelik klasik bir "algı yönetimi" (perception management) olmamasıdır. Trump’ın durumunda çok daha derin bir sorunla karşı karşıyayız: Kendi kendine uygulanan psikolojik manipülasyon (İngilizcesi self-gaslighting).

Normal koşullarda "gaslighting", bir kişiyi kendi gerçekliğinden şüphe eder hale getirme yöntemidir. Ancak bir lider, yarattığı hayali başarıya sadece kitleleri inandırmakla kalmayıp kendisi de buna inanmaya başlıyorsa, bu durum bir "öz-yanılsama" halidir. Kişi, egosu veya ideolojik körlüğü nedeniyle olumsuz verileri reddedip kendi uydurduğu anlatıya hapsolur; bir anlamda kendi hazırladığı zehri içmeye başlar.

“Savaş, bütün dünyayı olumsuz etkiliyor”

Bu zihinsel yanılsamanın ekonomik faturası, Beyaz Saray’daki pembe tablodan çok farklı görünüyor:

Savaşın finansmanı, bütçe açıklarıyla boğuşan ABD ekonomisine ciddi bir ek yük getiriyor.

Savunma harcamalarının GSYH içindeki payının artması, enflasyonist baskıyı doğrudan tetikliyor. Bölgedeki istikrarsızlık enerji fiyatlarında oynaklığı artırırken, tamamlandı denilen süreç ucu açık bir bataklığa dönüşme riski taşıyor. Artan jeopolitik riskler ve çatışmacı dil, doların küresel rezerv para birimi konumunun daha yüksek sesle sorgulanmasına yol açıyor.

Bu savaşın yarattığı belirsizlikler ve risk artışı yalnız ABD’yi değil müttefikleri de dâhil olmak üzere bütün dünyayı olumsuz etkiliyor. Bu gelişme, zaten sevilmeyen bir ülke olan ABD’yi iyice kötü bir konuma ve yalnızlığa itiyor. Çin, ABD ile giriştiği hegemonya mücadelesinde yalnızca kendi çabasıyla alabileceği yoldan kat kat fazlasını bu savaşla alacak.

“Hatalı veriden doğru analiz çıkmaz”

Hatalı veriden doğru analiz çıkmaz. ABD, sahadaki realiteyle değil, Başkan’ın zihnindeki hızlı zafer senaryosuyla hareket ettiği için doğru karar alma mekanizması çökmüş durumdadır.

Binlerce yıl önce Sun Tzu, Savaş Sanatı kitabında zaferin ve yenilginin formülünü şöyle özetlemişti:

"Eğer hem düşmanı hem de kendinizi tanıyorsanız, yüz savaşa girseniz bile sonucundan korkmanıza gerek yoktur. Kendinizi tanıyor ama düşmanı tanımıyorsanız, kazandığınız her zaferin ardından bir yenilgiyle sarsılırsınız. Eğer ne düşmanı ne de kendinizi tanıyorsanız, girdiğiniz her savaşta mağlup olursunuz."

“Başkalarını kandırmak bir siyaset stratejisi olabilir”

Bugün Beyaz Saray’da sergilenen tablo, Sun Tzu’nun en ağır mağlubiyet uyarısını yaptığı o üçüncü kategoriye girmektedir: Ne kendini ne de düşmanı tanımak. Kendi kapasitesini ve ekonomik kırılganlıklarını yanlış değerlendiren, bölge dinamiklerini ve rakibin direncini küçümseyen bir yönetim, stratejik hatalar yapmaya mahkûmdur. Tarih, kendi propagandasını gerçek sanan liderlerin ödediği ağır faturalarla doludur.

Başkalarını kandırmak bir siyaset stratejisi olabilir ama kendinizi kandırmak sadece bir felaket reçetesidir.